تاریخچه

انشعابات تازه تری نیز در آیین برهمایی ( هندوئیسم ) وجود دارد كه آیین سیك ( SIKH ) یعنی شاگرد معروفترین آنها است . برخورد اسلام و هندوئیسم در هندوستان در دوران های گوناگون مذاهب التقاطی چندی را پدید آورده است . یكی از عرفای بزرگ مسلمان به نام كبیر ( 1440_1518 ) توحید اسلامی را با برخی عقاید هندویی در آمیخت و مریدان بی شماری گرد آورد . یكی از شاگردان كبیر ، (( نانَك )) (NANAK) نامیده می شد كه پایه گذار آیین سیك و نخستین گورو (GURU  ) یعنی معلم است . وی به سال 1469 در خانواده ای از طبقه كِشاتْریاه در یكی از روستاهای لاهور پایتخت پنجاب به دنیا آمد .

روزی پس از آنكه در رودخانه غسل كرد و بیرون آمد سر به جنگل نهاد و ناپدید شد . گویند در آنجا او را مكاشفه ای دست داد و در پیشگاه باری تعالی حاضر گشت . خداوند به او جامی از نوشابه بهشتی عطا فرمود . پس او را گفت : « من با تو هستم . من تو را و هر كس نام تو را قبول كند سعادتمند ساخته ام . برخیز و برو نام مقدس مرا تكرار كن و دیگران را نیز به ذكر اسم مقدس من امر فرما . پس از سه روز نانَك از جنگل كه مهبط الهام او بود بیرون آمد . او یك روز سكوت كرد و آنگاه گفت:« هندو و مسلمانی در كار نیست » سپس شروع به نشر بشارت ربانی كرد و خود را از روی تلقین ماموری الهی میدانست كه باید نه تنها اهل هند ، بلكه سراسر جهان را به مذهب و آئین حق در آورد . دین سیك ، از همان آغاز پیدایش و گسترش خود در اوایل قرن شانزدهم میلادی ، همواره ارتباط نزدیكی با موطن اصلی خویش _ ایالت پنجاب _ داشته است ، در حقیقت خود واژه سیك هم از ریشه « شاگرد و مرید » در زبان پنجابی گرفته شده است . پس از نانك كه در اكتبر 1538 در گذشت ، 9 گوروی دیگر یكی پس از دیگری برخاستند كه اینك فهرست آنها و تاریخ تولد و وفات ایشان : 2. گورو اَنگاَد (1469_1539) 3. گورو اَمَرداس (1504_1552) 4. گورو رام داس (1534_1581) 5. گورو اَرْجَن (1563_1606) 6. گورو هَرْگوبینْد (1595_1644) 7. گورو هَررای (1630_1661) 8. گورو هَری كْریشَن (1656_1668) 9. گورو تیغ بهادر (1621_1675) 10. گورو گوبینْد سینْگ (1666_1708) .

از چهار گوروی اولی ، گورو امرداس شایسته توجه و ذكر است . وی به صفات عالی فروتنی و  از خود گذشتگی و آزاد منشی موصوف میباشد . در زمان معلم پنجم گورو ارجان در آن طایفه تحولی عظیم روی داد و اندك اندك به صورت فرقه ای جنگجو و مبارز در آمدند . این پیشوای مجاهد برای پیروان خود معبدی از طلا در شهر آمریتسار در وسط استخری عظیم بنا نهاد ، سپس كتابی مذهبی تدوین كرد كه آنرا گرانت نامید . و آن مانند قرآن مسلمانان نزد ایشان مقدس است . رابطه ارجان با پادشاه آن زمان یعنی اكبر پسر همایون خوب بود ، اما چون او در گذشت و نوبت سلطنت به فرزندش جهانگیر كه پادشاهی كوتاه بین و متعصب بود رسید ، ارجان را نزد او به خلاف و غدر متهم كردند ، وی امر به دستگیری او فرمود و به شكنجه و عذاب او را به قتل رسانید . ارجان پسر خود هارگوبیند را به جانشینی خود برگزید و به او وصیت كرد كه بر تخت خود با اسلحه كامل قرار بگیرد و سپاهی برای دفاع از نفس و قوم فراهم سازد .

گوروی ششم هارگویند مدت چهل سال ، به پیشوای آن طایفه برقرا بود ، وصیت پدر را اجرا كرد و از همان روز نخست كه به رهبری قوم بر نشست از پوشیدن عمامه و بستن گلوبند كه دو رسم دیرین اسلاف او بود استنكاف ورزید و گفت : « گلوبند من تیغه شمشیر است و عمامه من تاج و جقه شاهی است »

این گورو پس از زخمی شدن به دست قاتلی مسلمان در سال 1708 و پیش از جان دادن ، اعلام كرده است كه پس از وی گوروی دیگری نخواهد بود و كتاب آسمانی گرانت جای گوروها را خواهد گرفت .

آثار مذهبی و شعائر

گورو اَرْجَان پنجمین رهبر سیكها معبدی زرین در وسط یك دریاچه مصنوعی در شهر اَمْریتْسار هندوستان بنا كرد. همچنین وی كتابی به نام گرانْت صاحب نوشت كه مقدس ترین كتاب آئین سیك است .

سیكها در زمان دهمین رهبر خود به نام گورو گوبیند سینگ به گروهی سیاسی – مذهبی تبدیل شدند و بیعت هایی را برای امور سیاسی مرسوم كردند و از آن هنگام خود را خالصه یعنی بی آلایش نامیدند. همچنین علاوه بر عمامه ، برای خود پنج شعار قرار دادند كه هر یك در زبان پنجابی با حرف « ك » شروع میشود .

1. كِیس ( kais ) : باقی گذاشتن موی سر و صورت
2. كانگه ( kangha ) : همراه داشتن شانه
3. كاچه ( kachha ) : پوشیدن شلوار كوتاه
4. كاره ( kara ) : داشتن دستبند ( النگوی ) آهنین
5. كِرپان ( kirpan ) : حمل شمشیر یا خنجر فولادین ( حسین توفیقی ، 1385 : 45 و 46 )

خلقت انسان از دیدگاه مكتب سیكهیزم

نانك خدای خود را «حق» لقب داد . وی گفت كه حق به طرق و صور گوناگون در افكار و اعتقادات مختلف ، در اماكن و سرزمینهای مختلف جلوه گر گردیده است ، ولی هر جا كه باشد و هر وقت كه باشد و به هر اسم كه خوانده شود تنها خدای قادر و متعال است و حق ، سرنوشت همه مخلوقات را مقدر می فرماید و مقرر فرموده كه اشرف مخلوقات یعنی انسان مخدوم سایر خلایق قرار گیرد و از این رو بر خلاف عقیده هندوان خوردن گوشت حیوانات را برای انسان مباح دانست . همین امر به طور وضوح پیروان او را از مبادی هندوان دور و به عقاید اسلامیان نزدیك ساخت .

از سوی دیگر نانك مبداء  مایا یعنی « صورت باطل جهان » یا « فریب » را مانند برهمنان به تمامی قبول كرد و گفت كه خداوند ماده را خلق كرد به این طرز كه نقابی از باطل بر رخساره حق كشید و عالم هستی به صور گوناگون و بیشمار جلوه گر گشت . خدایان محدود مانند برهما و ویشنو و شیوا وهمچنین ارض و سماء و انسان و حیوان و نبات ، همه همان صور مختلف حق هستند كه در پرده پندار خطا متجلی شده است .

وظیفه برای انسانها از دیدگاه مكتب سیكهیزم

خدای متعال حاكم و فرمانروایی است كه طرحها و نقشه هایش ، در آخرین مرحله ، غیر قابل شناخت و درك است ، از سر لطف و سخاوت وسایلی را به دست می دهد كه از طریق آنها ، بندگان صادق و حقیقیش می توانند به او نزدیك شوند .

 برای نیل به این مرتبه و شناخت افراد باید ابتدا به دو صورت ، صدق و وفاداری خویش را به اثبات برسانند : یكی طرد و كنار گذاشتن ریاضت و رهبانیت بیهوده به نفع اعتقاد عملی كسب درآمد و معاش حقیقی و درستكارانه و شركت دادن دیگران در حاصل تلاشها و دیگری از طریق ممارست درونی و گشودن دریچه قلب آدمی به روی تفكر و مراقبه و تكرار « نام » خداوند و یا اوصاف الهی او . این هر دو مقصود از عبادت به طور خصوصی و نیز شركت در جلسات دعا و نیایش همگانی ، كه در آنها دوستان مشتركی كه در آرزوی نجات و رستگاری هستند گردهم می آیند تا با آرامش و توجهی درونی به سرودهای مذهبی آیین سیك گوش فرا بسپارند ، حاصل می شود .

نانك می گفت مرد سیك معتقد و خالص العقیده آن است كه اعمالش از روی طهارت قلب باشد و تعقل را پیشه كند و راهنمایان و معلمان را خدمت نماید و همان گونه كه گرسنه در طلب لقمه نان و تشنه به هوای جرعه آب است او در طلب حق تعالی بر آید . یك زن ، یعنی همسر خود را بخواهد و به دیگر زنان به نظر میل و رغبت نظر نكند ، از جنگ و جدال بپرهیزد ، حق دیگر آدمیان را ضایع نسازد ، از معاشرت نااهلان و شریران دوری جوید ، روزگار خود را در مصاحبت نیكان و پرهیزكاران به سر آورد به طور كلی  نانك بت پرستی و ریاضت را ممنوع كرد ، نظام طبقاتی و تعداد زوجات را حرام شمرد و خوردن گوشت را برای پیروانش مباح كرد . البته سیكها ذبیحه مسلمانان را به سبب قطع شدن رگهای گردن حیوان ، حرام میدانند و میگویند آن را باید با یك ضربه هلاك كرد . ایشان از شراب و دخانیات نیز پرهیز میكنند

عبادت در مكتب سیكهیزم

گوشهاى از عبادات آنها این است كه: تو همانى كه نشان و رنگ و نژاد و فرقهاى ندارى. راز نامهایت را كسى آگاه نیست. سجده كنم تو را كه گنجینه جهانى. تو زیبائى. مخلوق ندارى و تو را پایانى نیست و همیشه پایدارى. از كسى هراس ندارى و كسى تو را نترساند. سجده كنم تو را كه طلسم كاملى و همیشه جاودان هستى. تمام احكام و فرامین از تو است و از غم و اندوه به دورى و... . مراسم آنها در معبدشان چنین است كه همه افراد باید حتماً كلاهى بر سر نهند و اگر كلاهى نبود لا اقل دستمالى را بر سر گذارند و هر فرد سیك كه وارد مسجد و معبد مىشود با گامهاى كوتاه تا یك مترى محل قرارگاه كتاب مقدس آمده تعظیم نماید و به سجده رود و...

سرنوشت مكتب سیكهیزم

در تعالیم نانك و معتقدات او به طور وضوح اصل « تسلیم و رضا » به خوبی مشهود است ، ولی افسوس گویا مقدر چنان بود كه مذهبی كه او بانی و شارع آن بود تغییر ماهیت دهد و در طول مرور ایام به صورت یكی از ادیان سیاسی فعال در آید . اندكی نگذشت كه مبادی انسانیت پروری و خداپرستی و صداقت و تقوی و ایمان و خلوص كه برقرار فرمود صورت یك فرقه نظامی و جنگی به خود گرفت و قوم او طرفدار سیف و به كار بردن شمشیر گشتند و این از نوادر وقایع تاریخ ادیان است . امروزه ، در مركز تشكیلات دین سیك ، « كمیته مدیریت گوردوارا » یا ( SGPC ) قرار دارد كه برای اداره معابد بزرگ پنجاب ایجاد شده است . این تشكیلات به صورت انتخابی بوده و همواره تحت كنترل یكی از گروهای آكالی دال ، ارگان سیاسی عمده دین سیك ، قرار داشته است . به دنبال سنت قدیمی سیكها ، اعضای كمیته مدیریت مزبور از بین پیروان عادی دین سیك انتخاب می شوند و مقامات معابد ، چه خوانندگان (كتاب مقدس آدی گرانت) و یا نوازندگان ، به صورت مستخدمین حقوق بگیر می باشند: بدون اینكه از منزلت مقدسی كه « كشیشان » به طور عُرفی در معابد مشابه دارند برخوردار باشند .

بعد از تقسیم هند به دو مملكت ( بهارات و پاكستان ) ، در 1947 ، موطن ایشان نیز به دو ناحیه تقسیم شد و لاهور در كشور پاكستان و آمریتسار و معبد زرین آن در خاك هند قرار گرفت و زد و خورد های خونین بین آنها و مسلمانان به وقوع پیوست . گر چه هنوز استقلال داخلی به آنها اعطا نشده ، ولی آزادی كامل مذهبی از طرف مسلمانان و هندوان هر دو برای آنان تامین گردیده است .

اندیشه های این مكتب

1.    خدا را در خارج از دل جستجو مكن .او در همه دلها موجود است و به وسیله تعلیم معلم بدو راه توان یافت .

2.    من آن كس را كه بی پرواست تعظیم می كنم .

3.    من به خدای خدایان تعظیم می كنم كه اینك وجود دارد و همچنان تا ابد خواهد بود .

4.    خدا یكی است و نام او « حق » است .

5.    آفریدگار منزه از خشم و غضب و مبرا از بیم و هراس ، حی و قیوم ، بزرگ و مهربان .

6.    حق از ازل وجود داشته و تا ابد وجود دارد ، ای نانك او بوده است و خواهد بود .

7.    خدا خود جهان را آفرید و خود بر چیزها نام نهاد . او مایا را به قدرت خود پدید آورد.

8.    مرد معتقد و خالص العقیده آن است كه اعمالش از روی طهارت قلب باشد و تعقل را پیشه كند .

9.    مرد یك زن ، یعنی همسر خود را بخواهد و به دیگر زنان به نظر میل و رغبت نظر نكند.

منابع

(ادیان آسیا - فریدهلم هاردی، عبدالرحیم گواهی (مترجم( – دفتر نشر فرهنگ اسلامی (25 شهریور، 1385)

(آشنایی با ادیان بزرگ – حسین توفیقی – نشر: كتاب طه(وابسته به موسسه فرهنگی طه) (12 دی، 1385)

(تاریخ جامع ادیان – جان بایر ناس – نشر: علمی و فرهنگی، 15 مرداد، 1385)

(ادیان زنده جهان _ رابرت ارنست هیوم، عبدالرحیم گواهی (مترجم)، محمدتقی جعفری تبریزی (مقدمه (_ناشر: دفتر نشر فرهنگ اسلامی - 09 مرداد، 1385)  

  RSS