مدرسه خان از آثار دوره صفویه شهر شیراز است. ساختمان این مدرسه توسط " الله وردی خان" والی فارس آغاز شد و در دوره والی گری فرزندش" امامقلی خان" (1022 تا 1041 ه. ق) پایان یافت. این پدر و پسر آثار بیشماری در شهرستان مرودشت ساختند که امروزه تنها این مدرسه و پل خان بر روی "رودخانه کر" از آنها باقی مانده است.

مدرسه خان دارای ویژگی هایی است که در کمتر اثرِ دوره صفوی مشاهده می شود. از جمله به کارگیری اعداد مقدس که در ساخت این مدرسه اهمیت ویژه ای دارد:

- تعداد حجره ها100 عدد و به حروف ابجد نام مبارک حضرت محمد ( ص ) است.

- مدرسه دارای پنج مَدرَس ( محل تدریس ) به نیت عدد مقدس پنج تن (ع ) بود. یکی از این مدرس ها متعلق به ملاصدرا و چهار مدرس دیگر برای سایرین بود.

- مانند هر مدرسه، دارای یک مسجد است. این مسجد دارای 12 راهرو به نیت 12 امام است.

- مجموعه دو اتاق موجود در این مدرسه در کنار اتاق های درس خارج، در جمع عدد 14 را به نیت چهارده معصوم ( ع )  تشکیل می دهد. با جمع عناصر دیگر، عدد 110 که به حروف ابجد ( جمل) اسم حضرت علی( ع ) را تشکیل می دهد، به دست می آید. با افزودن چهار اتاق شامل اتاق گاه ( زمان ، وقت ) شناسی ، اتاق خادم ، اتاق چراغ دار و اتاق مؤذن ، مجموعاً عدد 114 به دست می آید که برابر با تعداد سوره های قرآن مجید است. اندازه حجره های این مدرسه حدود 62/3×30/3 متر است و به همین دلیل در زمستان به سادگی گرم می شد. در تابستان نیز به دلیل وجود باغی که در آن دوره در اطراف مدرسه وجود داشت ، فضای این مدرسه کاملاً خنک بود. حجره ها دارای ایوانی کوچک برای یک نفر و پستویی شامل انبار، کتابخانه و ... است.

یکی دیگر از مدارس زیبا و کامل مدرسه خان شیراز است. این مدرسه را امام قلی خان پسر الله وردی خان حاکم شیراز برای ملاصدرا دانشمند بزرگ شیعه میسازد.

یکی از ویژگی های این مدرسه به کار گیری اعداد مقدس در ساخت عناصر مختلف ان است. تعداد حجره  های ان 92 عدد استکه به حروف جمل اسم مبارک حضرت محمد ص است.  دو اتاق ان  و اتاقهای درس خارج مجمو عا چهارده میشود که با جمع کردن تعدادی از عناصر عدد صد و ده اسم حضرت امیر بدست می اید .معمار بنا استاد حسین شماع شیرازی است.حجره های مدرسه دارای یک ایوانچه و دارای فضایی متناسب برای یک نفر همراه با یک پستو است که دارای انبار کتابخانه  و کمر پوش یا نیم اشکوب می باشد. اندازه حجره ها چیزی در حدود 3.30*3.62  متر که بهر  احتی گرم میشده و تابستان هم بدلیل واقع شدن در وسط باغی بزرگ که الان از بین رفته خنک بوده است. این باغ پیرامون مدرسه  و کلا جای دنجی برای مطالعه و استراحت بوده است تاسیسات مدرسه در خارج قرار داشتند چهار عددد ر شمال و جنوب و دو عدد در شرق ان در زیر زمین است. پوشش طاقها نیز متنوع است .کار بندی کریاس ان از نوع اختری و خیلی خوابیده است.انواع کار بندی ها ی نیم کار و طاق کجاوه در پوشش های مختلف بخصوص در حجره ها مشاهده می شود.

مدرسه خان در شيراز در محله اسحاق‌بيگ و در خيابان لطفعلى‌خان زند پس از سه راه احمدی در سمت چپ واقع است. اين مدرسه توسط اللّه ورديخان، حاكم فارس احداث گرديد و به وسيله فرزندش امام قلى‏خان در سال 1024ﻫ..ق در زمان حكومت شاه عباس صفوى به اتمام رسيد. فضاى مدرسه داراى زيربنايى برابر با 7686 متر مربع است و مساحت كل فضا برابر با 5003 متر مربع مى‏باشد. صحن مدرسه داراى 51 متر طول و 45 متر عرض است.

سر در مدرسه داراى طاقى ضربى است و پوشيده از كاشى‏هاى رنگى است كه با تصاوير گل و ترنج تزيين شده است و در زير سقف طاق نيز با كاشى‏هاى معرق رنگين تزيين شده است. بدنه، پيشانى، جرزها و بخشى از ديوارهاى دو طرف طاق پوشيده از كاشى‏هاى رنگينى است كه داراى طرح‏هاى گل و بوته و اسليمى متفاوتى است. بر روى اين كاشى‏ها و در ميان ترنج‏ها، طرح‏هاى مختلفى از تصاوير پرندگان، گل‏ها، درختان و خطوط اسليمى بر روى زمينه‏هاى مختلف وجود دارد.در بالاى پيشانى سر در و در كمركش زير طاق دو كتيبه وجود دارد كه بر روى آن آيات قرآنى به خط ثلث و با قلمى درشت نوشته شده است. در كاشى‏كارى سر در اين مدرسه، آيات قرآنى به گونه‏اى نگاشته شده كه تمام اول و آخر حروف «لام، الف، لام»ها به هم پيوسته است.در دو سوی سردر مدرسه، طاق‌نماهايى از آجر وجود دارد. در گذشته در انتهاى دو طرف اين سمت، دو برج مرتفع وجود داشته كه هم اينك تنها قسمت پايينى آن باقى مانده است كه بر روى آن معرق به كار رفته است.كاشى‏كارى سر در اين مدرسه در زمان ناصرالدين شاه به علت تخريب، تعمير شده است و به همين جهت در كمركش زير دو طاق نام ناصرالدين شاه قاجار نگاشته شده است و در پايان عبارت: «فى شهرِ جَمادى الاخِر سَنه 1295» نوشته شده است.در ابتدا در چهار طرف مدرسه در دو طبقه، 100 حجره براى طلاب وجود داشته كه هم‌اينك هفتاد حجره آن پابرجاست. هر حجره در جلو داراى يك ايوانچه است و از پشت نيز به يك راهرو متصل مى‏شود.چهارطاق غربى، شرقى، جنوبى و شمالى نيز با ارتفاع 16 متر در چهار طرف مدرسه وجود دارد كه پيشانى كليه اين حجره‏ها، طاق‌نماها و جرزها از كاشى‏هاى رنگين پوشيده شده و در ميان آنها نيز ترنج‏هايى وجود دارد كه با تصاوير گل و بوته تزيين شده و بر روى آنها، اسامى خداوند نگاشته شده است. هم چنين در چهار طرف مدرسه و در زير رخ بام‏ها، وسط جرزها و بالاى طاق‏ها، كتيبه‏هايى به خط ثلث و نسخ وجود داشته كه هم اينك قسمتى از آن ويران شده است.در دو طرف مدرسه نيز باغ‏هايى براى تفريح طلاب وجود داشته كه هم اينك به خانه، خيابان و كوچه تبديل شده است. در وسط حياط نيز حوضى هشت ضلعى وجود دارد و در اطراف آن نيز شش باغچه است كه در آن درختان نخل و نارنج کاشته شده است.در درون مدرسه، يك هشتى ورودى به شكل هشت ضلعى با طرح مشبك آجرى (فخرمدين) وجود دارد كه سقف آن با كاشى‏هاى معرق و خطوط اسليمى مانند كاشى‏كارى مسجد نصیرالملک پوشيده شده است. سقف هشتى طاق‏بندى آمودى و داراى گنبد است. در دو طرف هشتى دو دالان كوچك وجود دارد كه در انتهاى آنها پلكانى براى رفتن به طبقه دوم (حجره ملاصدرا) وجود دارد. اين دو دالان به صحن مدرسه متصل مى‏شوند. گرداگرد اين دالان نيز، آيات قرآنى به خط ثلث نگاشته شده است و در پايان اين كتيبه عبارت «كمترين خلاق ساعى عزّدين حسين شماعى 1024ﻫ..ق» نگاشته شده است.در لچكى‏هاى دو طرف طاق‏ها نيز، كاشى معرق به كار رفته است. در بالاى هشتى ورودى، تالارى وجود دارد كه محل تدريس ملاصدرا شيرازى (فيلسوف قرن يازدهم) بوده و به همين جهت به تالار صدرا معروف گرديده است. در اين تالار كتابخانه كوچكى نيز داير شده است.از ميان 4 طاق موجود در مدرسه طاق غربى كه در پشت هشتى مدرسه، واقع است، با شكوه‏تر از ديگر ايوان‏هاست. پيشانى و زير طاق و جرزهاى آن از كاشى هفت رنگى پوشيده شده كه در ميان آنها مجالس و ترنج‏هايى وجود دارد كه بر روى زمينه‏هاى مختلف با خطوط اسليمى و تصاوير گل تزيين شده است. بالاى هر كدام از پيشانى ايوان‏ها نيز كتيبه‏اى است كه بر روى آن آيات قرآنى به خط ثلث نگاشته شده است، در لبه داخلى زير طاق آيات قرآنى به خط ثلث عالى نوشته شده است. در وسط بدنه طاق در مجلسى كه با تصاوير گل و پرندگان مزيّن شده، عبارت «قل اللّه تبارك و تعالى‏ شأنه اِنَ المتقين فى جَنات و عيون، ﺳﻨﮥ 1249» نوشته شده است. ايوان شرقى اين مدرسه تخريب شده، مورد مرمت قرار گرفت. در اين ايوان كه شامل دو تويزه و بين آنها يك خوانچه‏پوش در وسط عرق‏چين بزرگ است، ده پنجره و يك در ورودى ديده مى‏شود كه به اطراف باغ گشوده مى‏شوند. در پيشانى و داخل طاق جنوبى نيز مقدارى كاشى كارى شده است. در اين قسمت محرابى وجود دارد كه در آن تزيينى صورت نگرفته است. در كمركش طاق نيز، كتيبه‏اى به خط نسخ با تاريخ 1278ﻫ..ق موجود است.در وسط جبهه شمالى، ايوان شمالى واقع است كه در پيشانى و جرزهاى آن كاشى كارى صورت گرفته است كه البته بخشى از آن تخريب شده است. در زير اين طاق كتيبه‏اى وجود دارد كه آيات قرآنى بر روى آن به خط ثلث و كاشى‌كارى معرق وجود دارد.در دو لچكى پهن كه زير طاق وجود دارد، كاشى‌كارى رنگينى صورت گرفته است كه وسط آنها با خطوط اسليمى و تصاوير گل تزيين شده است.اين مدرسه در سال 1229ﻫ..ق در اثر زلزله تخريب شد و حاجى لطفعلى تاجر شيرازى به مرمت آن پرداخت و بر كاشى‏هاى ديوار آن، آيات قرآنى نگاشت. وى در سال 1249ﻫ..ق مرمت آن را به پايان رسانيد. در سال 1269ﻫ..ق ديگر بار، حجره‏هاى طبقه دوم مدرسه رو به ويرانى نهاد و حاجى ميرزا على اكبر قوام الملك شيرازى در سال 74ـ1273ﻫ..ق به تعمير آن پرداخت و تا سال 1285ﻫ..ق مرمت آن را به اتمام رساند. اين مدرسه بار ديگر در سال 1336 توسط اداره باستان‏شناسى استان فارس تعمير و مرمت شد.در سال‏هاى اخير نيز ديگر بار اين بنا مورد مرمت قرار گرفته چنان كه تاكنون كليه حجره‏ها مرمت شده و تنها ايوانى كه در مقابل در ورودى وجود دارد، در حال تعمير است. كلاف‏كشى سر در ورودى و ضلع شمال و جنوب، برداشتن الحاقات در فضاى شرقى و شمالى، تعميرات كاشيكارى نماى داخلى حياط، ايجاد كانال دفع رطوبت و تقويت پى اضلاع شمال و غرب و شرق در بخش‏هاى بيرونى حجره‏ها، آهن‏كشى و بتن‏ريزى و جدا كردن سقف هشتى از كف اتاق ملاصدرا، تعمير سنگ ازاره داخل حياط، مرمت گچ‏كارى‏هاى داخل حجره‏ها، انجام رسمى‌بندى ايوان جلو حجره‏هاى ضلع غربی و ايوان شرقى، تعويض پوشش ايوان شمالى و جنوبى از ديگر تعميرات اين بناست که توسط سازمان میراث فرهنگی و گردشگری و سازمان مسکن و شهرسازی استان فارس انجام شده است.هم اينك اين مدرسه، زیر نظر آیت‌الله ملک‌ حسینی به حوزۀ علميه تبدیل شده است. در تابستان سال 1377 در اين مدرسه، كنگره بزرگداشت ملاصدرا برگزار گرديد.اين مدرسه در تاریخ 15/10/1310 با شماره 75 در فهرست آثار ملى به ثبت رسانده است.

فهرست منابع:

( آثار عجم، فرصت‏الدوله شيرازى، انتشارات بامداد، 1362، ص 495 )

( اقليم پارس، سيد محمدتقى مصطفوى، نشر تابان، تهران، 1364، ص 61 )

( بناهاى تاريخى و آثار هنرى جلگه شيراز، على‏نقى بهروزى، انتشارات اداره كل فرهنگ و هنر استان فارس، 1349، ص ( 226 /

( تاريخ بافت قديمى شيراز، كرامت‏اللّه افسر، انتشارات انجمن آثار ملى، تهران، 1353، ص 1، 125، 158  )

( دايرة المعارف بناهاى تاريخى ايران، مدارس و بناهاى مذهبى، كاظم ملازاده، مريم محمدى، پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامى، 1381، ص 132 )

( راهنماى آثار تاريخى شيراز، بهمن كريمى، انتشارات اقبال، 1343، ص 77  )

( سفرنامه دیالافوآ در زمان قاجاریه، ترجمه فره‌وشی، کتاب‌فروشی خیام، تهران، 1361، ص 429)

( شيراز در گذشته و حال، حسن امداد، اتحاديه مطبوعاتى فارس، ص 149 / شيراز شهر جاويدان، على سامى، انتشارات نويد شيراز، 1363، ص 586  )

( فارسنامه ناصرى، حاج ميرزا حسن حسينى فسايى، تصحيح و تحشيه منصور رستگار فسايى، اميركبير، تهران، 1367، ج 2، ص 1221)

( مراكز فرهنگى فارس، مركز انفورماتيك و مطالعات توسعه، سازمان برنامه و بودجه استان فارس، 1372، ج 1، ص 123، 51 )

( معمارى ايران (دوره اسلامى)، به كوشش محمديوسف كيانى، جهاد دانشگاهى، تهران 1366، ج 2، ص 8، 67.)

 

+ نوشته شده توسط ..... در 87/01/10 و ساعت 10:31 |


Powered By
BLOGFA.COM